పాపికొండల నడుమ
5
పర్ణశాల
ఇంకా మంచుతెరలు తొలగని తెల్లవారని వేళ గోదావరి ఒడ్డున నడుచుకుంటూ వెళుతున్న మాకు కార్తీక స్నానాలు చేస్తున్న యాత్రికులతో ఒడ్డు రంగు రంగులతో కనబడింది. నదీ స్నానం ఇచ్చిన కొత్తబలంతో గుళ్ళో అడుగు పెట్టాం. ‘మకర తోరణ మణిమాల్యమ్ముల, ముకుర తోరణ సమ్మోదమ్ముల, భుగభుగ వెలసెడు పూ చప్పరముల, అగరు ధూపముల ఆలపట్టముల’ మెరిసే దేవాలయం ఎదుట నా మనసు భక్తితో అవనతమయింది.
అర్చకులు హారతిచ్చి, స్వామివారిని, వారి వామాంకస్థిత అయిన అమ్మవారిని, ఉత్సవ మూర్తులను చూపించారు. బయట నిండుగా పూసిన పొగడచెట్లు.
‘భద్రాచలం గురించి, రామదాసు గురించి అందరికీ ఎంతో కొంత తెలిసినట్టే ఉంటుంది. కానీ, చాలా విషయాలు వారికి తెలీవు. రామలక్ష్మణులు తమకు తీర్చిన రామదాసు బాకీని తానీషా తిరిగి రామదాసుకు ఇవ్వబోయాడని తెలుసా? రామదాసు అది దేవుడిచ్చిన ధనమనీ, దానిమీద తనకు అధికారంలేదనీ, అందులోంచి రెండుబంగారు నాణాలు మాత్రమే తిరిగి తీసుకున్నాడని ఎందరికి తెలుసు!’ అన్నారు మాస్టారు.
ఆయన ఇంకా చెప్పుకొచ్చారు. ‘ఆ తర్వాత రెండువందల ఏళ్ళ పాటు భద్రాచలం ఎన్నో ప్రభుత్వాల పాలనలోకి వస్తూ పోతూ ఉంది. ఆలయ నిర్వహణ మాత్రం గోల్కొండనవాబుల ఆధ్వర్యంలోనే నడుస్తూ వచ్చింది. అయితే, ఆ ఆలయం తరువాతి కాలంలో ఎన్నో ఒడిదుడుకులకు లోనయింది. దేవుడు కొన్నాళ్ళు ఆలయాన్ని వదిలి ఎక్కడో తలదాచుకోవాల్సి వచ్చింది. అప్పుడు ఇద్దరు భక్తులు దీనికి అపురూపమయిన సేవ చేశారు. తూము నరసింహదాసు, వరద రామదాసూను’
వారు అపురూపమైన స్నేహితులు కూడా. వారిలో నరసింహదాసు రామదాసు కీర్తనల్నీ, బందిఖానా పాటల్నీ సంకలనం చేశారు. ఆయన తన దక్షిణాది యాత్రల్లో త్యాగరాజస్వామిని కలిసినప్పుడు రామదాసు కీర్తనల్ని ఆయనకు పరిచయం చేశారు. త్యాగరాజు రచించిన కొన్ని కీర్తనలు దీనికి సాక్ష్యాన్నిస్తాయి. ఆ ఇద్దరు మిత్రుల్లో వరదరామదాసు చనిపోయినప్పుడు నరసింహదాసు తన మిత్రునితో సహగమనం చేశాడు. అలా ఆత్మార్పణ చేసిన ఆయన కుటుంబానికి నిజాం ప్రభుత్వం శాశ్వత జీవనభృతిని కూడా ఏర్పాటు చేసింది’ అన్నారాయన.
ఆయనింకా అన్నారు కదా: ‘సువిదితా! భద్రాచలం, ఈ దేవాలయం ఒక మతానివీ, ఒక జాతివీ కావు. ఇవి హిందూ ముస్లిం పాలకుల మధ్య, గిరిజన నాగరిక సంస్కృతుల మధ్య సమన్వయం కోసం నిలబడిన సంకేతాలు. పక్క మనిషిని భరించలేని అసహనంలోంచే యుద్ధం పుట్టుకొస్తుంది. పక్కమనిషిని అంగీకరించే సహనంలోంచే మతాలకతీతమైన మానవత్వం పుష్పిస్తుంది’
భద్రాచలం నుంచి ఉత్తమ్, వసంత్ మమ్మల్ని పర్ణశాల తీసుకెళ్ళారు. అరగంట ప్రయాణం. అక్కడ గోదావరి నిండుగా ప్రవహిస్తోంది. అక్కడ ఓ రామాలయం, సీతాపహరణాన్ని చిత్రించే బొమ్మల ప్రదర్శన ఉన్నాయి.
‘రాముడూ, సీతా ఇక్కడ నిజంగా ఉండి ఉంటారా’ అని అడిగాడు వసంత్.
మాస్టారు ప్రేమగా చిరునవ్వారు. ‘వాల్మీకి జాగ్రఫీని మనం అర్థం చేసుకోవడం కష్టమే. కానీ, రామకథని తన సొంతకథగా భావించుకోవడంలో ఈ దేశంలో ప్రతి స్థలానికీ ఎంతో కొంత తృప్తి.’
‘ఔనౌను’ ఉత్తమ్ అందుకున్నాడు. ‘రాముడు ఇక్కడ లేడి వెంటబడితే వరంగల్ దగ్గర బాణం వేశాడని అంటారు.’
నాకు చారిత్రకరాముడిలో ఆసక్తి లేదు. ఆధ్యాత్మిక రాముడి గురించి నాకు తెలీవు. కానీ, రామదాసు, త్యాగయ్య, కబీర్, తులసీదాస్, గాంధీజీ, విశ్వనాథ కీర్తించిన రాముడి పట్ల మాత్రం గొప్ప ఆరాధన. ఏ స్వరూపం వారందరిలో ఆ ఆవేశాన్ని కలిగించిందో కదా!
గంగ ఒడ్డున కబీరు, కావేరి ఒడ్డున త్యాగయ్య ఆ రాముడు తమ వాడే అనుకోగలిగినప్పుడు, గోదావరి ఒడ్డున నేను ఆ రాముడు నా వాడు కాడని ఎలా అనుకోగలను?
6
ఆరని వెలుగు
‘భద్రాచలం అంటే పురాతనమైన జీవితాన్నే చూపించాననుకుంటావేమో. ఇక్కడ ఆధునిక జీవితం కూడా ఉంది. భద్రాచలం పేపర్మిల్లు, కొత్తగూడెం థర్మల్ పవర్ స్టేషన్, మణుగూరులో హెవీ వాటర్ ప్లాంట్, ఇల్లెందులో ఓపెన్కాస్ట్ కాలరీ ఏది చూపించమంటావు’ అన్నారు మాస్టారు.
దగ్గరలోనిదేదైనా చూపించమంటే భద్రాచలం పేపర్మిల్లుకి తీసుకెళ్ళారు. మిల్లులో అడుగుపెట్టగానే నాకది ఫ్యాక్టరీ ఆవరణలో అడుగుపెట్టినట్లనిపించలేదు. అక్కడి పచ్చని వాతావరణం, లాన్లు, పెరిగిన యూకలిప్టస్ క్లోన్లు- దాన్నొక తోటలో కట్టిన ధ్యానమందిరంలాగా గోచరింపచేసాయి.
ఆ మాటే మిల్లు జనరల్ మేనేజర్ తులసిగారితో చెప్పినప్పుడు, ఆయన అక్కడ గోడమీద అంటించిన అయిదు సూత్రాల వైపు చూపించారు. అవి పనినిర్వహణకు సంబంధించిన జపనీయ పంచశీల సూత్రాలు. ఆ పంచశీలని ఆయనేకాదు. ఫ్యాక్టరీలో పని చేస్తున్న చివరి కింది ఉద్యోగి కూడా నమ్ముతున్నట్టు కనిపించింది.
తులసిగారు మిల్లు గురించిన చాలా వివరాలు చెప్పారు. కానీ, ఆయన చెప్పిన మాటలన్నింటిలోకీ నాకు బాగా నచ్చినమాట: ‘మనం మెషినరీని కొనుగోలు చేయవచ్చు, టెక్నాలజీని కూడా కొనుగోలు చేయవచ్చు. కాని నిర్వహణని కొనలేం. అది ఒక సంస్కృతి’.
మా యాత్రలో చివరి మజిలీ కొత్తగూడెం వద్ద గరిమెళ్ళపాడులో సమగ్ర గిరిజనాభివృద్ధి సంస్థ నిర్వహిస్తున్న హార్టీకల్చర్ ఫోరం. గిరిజనుల్ని పోడు వ్యవసాయంలోంచి తోటల పెంపకం వైపుకు తీసుకెళ్తున్న శిక్షణ కేంద్రం, మొక్కల ఉత్పత్తి కేంద్రం కూడా. ఈ ఏడాది తమ కేంద్రం లక్ష జీడిమామిడి అంట్లు ఉత్పత్తి చేసిందని నర్సరీ అధికారి భాస్కర్ అన్నారు.
రేపో, మరునాడో నేను అమెరికా తిరిగి వెళ్ళవచ్చు. కాందహార్లో బాంబుల మోత ఆగిపోవచ్చు. యుద్ధం గురించి పత్రికల్లో మరి కొన్నాళ్ళు వార్తలు వస్తుండవచ్చు. మానవభవిష్యత్తు గురించి నిజమైన ఆవేదన ఉన్నవాళ్ళు చూసేది వీటి గురించి కాదు. వాళ్ళు కార్యోన్ముఖంగా తాము చేయదలచుకున్న పని తమ ఆత్మను సంతృప్తిపరచే విధంగా చేసుకుంటూనే ఉంటారు.
నేను దార్లపల్లిలో అందెల కన్నపురెడ్డిని అడిగాను: ‘నీకు నలుగురితో పాడుకోవడం సంతోషంగా ఉంటుందా, ఒక్కడివే పాడుకోవడం సంతోషంగా ఉంటుందా? అని. అతనన్నాడు కదా, ‘నలుగురితో కలిసి పాడుకోవడం పండగ. కానీ, నలుగురితో కలవలేనంత మాత్రాన పాడుకోవడం మానను. మనసుకి సంతోషమైనప్పుడల్లా పాడుకుంటూనే ఉంటాను.’
ప్రపంచం యుద్ధరహితం కావాలంటే ఏం చేయాలో నాకు ఆ ఆదిమగాయకుడిలో కనిపించింది. మానవప్రయత్నం రామదాసు కైంకర్యంలో, నరసింహదాసు ఆత్మార్పణలో, పేరంటపల్లి సహకారోద్యమంలో, కదల అనసూయతోటను పెంచడంలో, పేపర్మిల్లు పరిశుభ్రతను పాటించడంలో ఒక వెలుగు వెలుగుతూ కనిపిస్తోంది. నిష్కామమైన, ఉత్పాదకపూరకమైన ఆ ప్రయత్నంలో ఎటువంటి భిన్నప్రభావాలైనా సంగమంగా పరిణమించక ఆగవు. అటువంటి పవిత్రపరిణామాన్ని పరిరక్షిస్తూ అనంతకాలం పాటు పాపికొండలు అట్లానే నిలిచి ఉండగలవు.
ఇండియాటుడే వార్షిక సాహిత్యసంచిక, 2002
In the Lap of Papikondalu
5
Parnasala
Before the morning mist had lifted in the pre-dawn chill, we walked along the banks of the Godavari. The riverbank shimmered in vibrant colors with pilgrims taking their holy Karthika baths. Invigorated by a dip in the river, we entered the temple. Standing before the sanctum—radiant with jewel-encrusted archways, glittering mirror festoons, fragrant canopies of fresh blossoms, and the swirling perfume of agarbatti and ceremonial fans—my heart bowed in deep devotion.
The priests offered the harati and showed us the Lord, the Mother seated gracefully upon His left lap, and the procession deities (utsava murtis). Outside in the courtyard, bakula (pogada) trees were in full bloom.
“Everyone feels they know something about Bhadrachalam and Ramadasu,” Master remarked. “Yet so many profound truths remain hidden from common knowledge. Did you know that when Rama and Lakshmana repaid the revenue treasury on behalf of Ramadasu, Tanisha offered all that gold back to Ramadasu? And how many know that Ramadasu refused it, saying it was divine wealth over which he had no claim, taking back merely two gold coins as sacred tokens!”
Master continued: “For the next two centuries, Bhadrachalam passed through the hands of various changing regimes, yet the patronage and maintenance of the temple continued uninterrupted under the Nizams of Golconda. In later years, however, the temple weathered great turbulence. For a time, the consecrated idols had to be moved and sheltered in hiding. During those trying days, two devotees rendered extraordinary service to the shrine: Thumu Narasimhadasu and Varada Ramadasu.”
“They shared a rare and sacred friendship,” he said. “Narasimhadasu collected and compiled Ramadasu’s kirtanas and prison songs. During his travels across the South, he met Saint Tyagaraja and introduced Ramadasu’s compositions to him—a musical communion evidenced in several of Tyagaraja’s own songs. When Varada Ramadasu passed away, Narasimhadasu followed his beloved friend into the beyond, giving up his own life. In recognition of that supreme sacrifice, the Nizam’s government even granted a permanent hereditary stipend to his family.”
Master turned to me and added: “Suviditha! Bhadrachalam and this temple do not belong to any single religion or community. They stand as enduring symbols of harmony between Hindu and Muslim rulers, and between tribal ethos and mainstream civilization. War is born from intolerance—the inability to endure the presence of the person beside you. A humanity transcending all religions blossoms only from the grace of acceptance—the capacity to embrace the other.”
From Bhadrachalam, Uttam and Vasanth drove us to Parnasala, a journey of half an hour. There, the Godavari flowed in broad, majestic fullness. The site housed a Rama temple and a display of dioramas depicting the abduction of Sita.
“Did Rama and Sita truly live here?” Vasanth asked.
Master smiled with gentle warmth. “It is difficult for us to reconstruct Valmiki’s exact geography today. But every region in this country finds its own deep spiritual fulfillment in claiming the story of Rama as its very own.”
“Very true,” Uttam joined in. “They say Rama chased the golden deer from here and finally struck it down with his arrow near Warangal.”
I held little curiosity for the historical Rama, and knew little of the metaphysical Rama. But for the Rama celebrated and sung by Ramadasu, Tyagayya, Kabir, Tulasidas, Gandhiji, and Viswanatha, I held boundless reverence. What a wondrous manifestation it must be to have awakened such profound ecstasy in them all!
When Kabir on the banks of the Ganga and Tyagayya on the banks of the Kaveri could feel that Rama belonged intimately to them, how could I, standing here on the banks of the Godavari, ever feel that Rama is not mine?
6
A Living Light
“Lest you think I have shown you only ancient ways of living, modern life thrives here too,” Master said. “The Bhadrachalam Paper Mill, the Kothagudem Thermal Power Station, the Heavy Water Plant in Manuguru, the opencast collieries at Yellandu—which of these would you like to see?”
When I requested something close by, he took us to the Bhadrachalam Paperboards Mill. Stepping inside, it hardly felt like entering a factory precinct. The verdant surroundings, the lawns, and the thriving eucalyptus clonal plantations made it appear more like a meditation hall nestled within a garden.
When I shared this impression with the mill’s General Manager, Sri Tulasi, he pointed to five principles displayed on the wall—the Japanese 5S tenets of workplace management. It was evident that not only he, but even the worker at the grass roots of the plant, believed in and lived by that discipline.
Sri Tulasi shared many details about the mill, but among all his observations, one remark resonated deeply with me: “We can buy machinery, we can even buy technology. But we cannot buy workplace culture and management. That is an ethos.”
The final halt of our journey was the Horticulture Training and Multiplication Centre run by the Integrated Tribal Development Agency (ITDA) at Garimellapadu near Kothagudem. It serves as both a training ground and a nursery guiding tribal farmers away from shifting cultivation (podu) toward horticulture. Sri Bhaskar, the nursery officer, mentioned that their centre had produced one hundred thousand grafted cashew saplings that year alone.
Tomorrow or the day after, I might fly back to America. The roar of bombs over Kandahar may quiet down. Headlines about the war might linger in the newspapers for a while longer. But those who bear genuine concern for the future of humanity do not measure life by these ephemeral disruptions. Steadfast in constructive action, they quietly carry on with their chosen work in ways that bring fulfillment to the soul.
Back in Darlapalli, I had asked the indigenous singer, Andela Kannapu Reddy: “Do you find greater joy in singing along with everyone, or in singing all by yourself?”
He replied: “Singing together with our people is a festival. But simply because others are not around, I will never stop singing. Whenever my heart feels joy, I just keep on singing.”
In the words of that primal singer, I found the answer to what must be done if the world is to become free of war. Human endeavor shines as a living light—in Ramadasu’s selfless devotion, in Narasimhadasu’s supreme sacrifice, in the cooperative movement at Perantalapalli, in Kadala Anasuya tending her cashew orchard, and in the meticulous discipline maintained at the paper mill. In such selfless, productive labor, every diverse current of life cannot help but merge into a harmonious confluence.
Guarding that sacred evolution, the Papikonda hills will stand tall for all eternity.
India Today Annual Literary Issue, 2002
2-9-2026
పక్క మనిషిని భరించలేని అసహనంలోంచే యుద్ధం పుట్టుకొస్తుంది. పక్కమనిషిని అంగీకరించే సహనంలోంచే మతాలకతీతమైన మానవత్వం పుష్పిస్తుంది.
ధన్యవాదాలు సోమశేఖర్!