నేను తిరిగిన దారులు-7

శివసాన్నిధ్య సుఖం

3

అలంకార దర్శనం

మర్నాడు మళ్లా ప్రాతఃకాలహారతి. అలంకారదర్శనం చూడాలని తెల్లవారు జామునే గుడికివెళ్లాం. పొద్దున్నే లేవగలదా అనుకున్నానుగాని సుచి హారతి సమయానికి అరగంట ముందే తలస్నానం చేసి నీలిపువ్వుల ఎంట్రాయిడరీ చేసిన తెల్లని నేత చీర ధరించింది. నిన్న మెరూన్‌ కలర్‌ జర్కిన్‌, జీన్స్‌ లో దర్శనమిచ్చిన అమెరికన్‌ యువతి కాదీమె. అక్కమహాదేవి, హేమారెడ్డి మల్లమ్మల పరంపరలో తన శివుణ్ణి వెతుక్కుంటూ వచ్చిన శివయోగినిలాగా ఉంది. తనేమిటో తను తెలుసుకునేదాకానే మనిషికి సఫరింగ్‌. అది దాటిన తర్వాత చివరికి మిగిలేది పరిశుద్ధప్రశాంతి.

సుచి నిజంగా మంచిపిల్ల. కార్తీకమాసంలో అభిషేకానంతరం విభూతి అలంకారం చేసిన వెనక శివుని చరణాలపై అర్పణ చేసిన తుమ్మిపువ్వులాగా ఆమె నిష్కళంక, నిరాడంబరి. పొద్దున్నే దేవుడికి ఎంతో ఇష్టంగా అభిషేకం చేసింది.

పన్నీరు, నిర్మలకృష్ణవేణీజలాలు, పాలు, పువ్వులు, వేదసూక్తాలు, ‘ఉదకంబు లుదకంబు లుదకంబులనుచు ఉదకములు వోయుచు నొగి వచ్చువారు, పుష్పముల్‌, పుష్పముల్‌, పుష్పంబులనుచు, పుష్పంబులిచ్చుచు పొరివచ్చువారు’ చేసే శివపంచాక్షరీ జపాలు- వీటిమధ్య శివలింగాన్ని అభిషేకిస్తుంటే, ‘నమశ్శివాయచ, శివతరాయచ’ అని నమకం కీర్తిస్తుంటే హృదయాకాశమంతటా శీతశాంతి శివప్రశాంతిగా అనుభూతికి వస్తున్నది.

అప్పుడు అమ్మవారి గుళ్లో అలంకారదర్శనం చేసుకున్నాం. నవవికసిత పుష్పాల్తో  జరుగుతున్న అలంకారం మధ్య అసలైన అలంకారం సూర్యకిరణాలు అమ్మవారినొక మాలలాగా ఆపాదమస్తకం అర్చించడం.  ‘పుట్టేటి భానుని పుష్యరాగపు ఛాయ’ తో మొదలైన ఆ అలంకారం అమ్మవారి సిగలో అరుణమందారంగా భాసించడంతో పరిపూర్ణమయ్యింది.

రాత్రి వెన్సెల్లో స్పష్టాస్పష్టంగా ఉన్న ఆలయఉద్యానం, వృక్షాలు, శిల్పశోభ ఇప్పుడు మరింత బాగా కనబడుతున్నాయి. వీరభద్రస్వామి, అర్థనారీశ్వరస్వామి, ఉమామహేశ్వర స్వామి, రాజరాజేశ్వరుల దర్శనంతో పాటు వృద్ధమల్లికార్డునుని దర్శనం చేసుకున్నాం. శ్రీశైలంలో తొలి స్వయంభువు ఐన ఈ చెవిటిమల్లయ్యే చెంచులదేవుడని సుచికి చెప్పాను. ఆ పక్కనే నృసింహసరస్వతీస్వామి నాటిన ఔదుంబరవృక్షాన్ని కూడా చూపించాను.

ఇంకా చూడవలసినవెన్నో ఉన్నాయన్న ఆతృత మమ్మల్నెక్కడా నిలవనియ్యలేదు. సుడిగాలిలాగా ముందు శివాజీ స్ఫూర్తి కేంద్రంతో మొదలుపెట్టాం. ప్రవాసితులైన వీరులెందరికో నల్లమల మొదటినుండి ఆశ్రయం.

ఛత్రపతి శివాజీ కూడా ఈ నల్లమలఅడవులకి వచ్చి ఈ దేవాలయాన్ని 1677లో దర్శించాడు. తీవ్రవైరాగ్యంలో ఆయన చేసిన తపస్సుకి అమ్మవారు ఆయనకు ఖడ్గప్రదానం చేసిందన్న స్ఫూర్తినుంచి ఇప్పుడక్కడొక అధ్యయన కేంద్రం నిర్మాణ మవుతోంది. మహాబలిపురానికి చెందిన గణపతిస్థపతి రూపకల్పనచేసిన ఈ నిర్మాణానికి కోటిన్నరరూపాయల వ్యయం కాగలదని అంచనా.

మందిరం నడుమ దర్బారు హాల్లో మహారాష్ట్ర ప్రభుత్వం బహూకరించిన సింహాసనాసీన శివాజీమూర్తి నిలువెల్లా ధీరోదాత్తతతో దర్శనమిస్తుంది. చదువు సగంలో మానేసిన చెంచుపిల్లల కోసం అక్కడొక వృత్తి విద్యాపాఠశాలకూడా చూసాం. బైర్లూటి, నాగలూటి, ఇందిరేశ్వరం, కొట్టాలచెరువు వంటి కర్నూలు జిల్లా చెంచుగూడేలనుంచి వచ్చిన చెంచుబాలురు ‘అఖండ మండలాకారం, వ్యాప్తం యేన చరాచరం’ అంటూ శ్లోకాలు చదువుతూంటే ఎంతో సంతోషమనిపించింది.

ఆ తర్వాత పక్కనే ఉన్న శ్రీదేవి వేదవిద్యాలయం చూసాం. ప్రభుత్వరంగ సంస్థలో ఉన్నతాధికారిగా పనిచేసి వాలంటరీ రిటైర్మెంట్‌ తీసుకున్న ప్రసాదరావుగారు దాన్ని నిర్వహిస్తున్నారు. అక్కడ పదిహేనుమంది విద్యార్థులు తైత్తిరీయసంహిత అధ్యయనం చేస్తున్నారు. గుంటూరు, కృష్ణా జిల్లాలనుంచి వచ్చిన ఆ విద్యార్థులు నిత్యం అగ్మికార్యం నెరవేర్చుకుంటూ వేదాధ్యయనం చేస్తూండటం మమ్మల్నెంతో పులకితం చేసింది.

కాని ప్రసాదరావుగారి కలలు ఇక్కడితో ఆగిపోలేదు. గిరిజన గురుకులపాఠశాలలో కంప్యూటర్‌ విద్య ప్రాథమికస్థాయినుంచీ ప్రవేశ పెట్టాలనీ, తుమ్మలబయలు చెంచుగూడెంలో వనమూలికల పెంపకం చేపట్టాలనీ ఆయనకెంతో అభిలాష,

తిరిగి మేం శ్రీశైలం వీథుల్లో నడిచాం. ‘ఎంతెంత వరుసదానేతెంచి విడియ అంతంత ఆయతంబై యుండు పురము’ అని కవి స్తుతించినట్లే శివభక్తులు నడయాడిన ఆ వీథుల్లో దుకాణాలు చూస్తూ ముందుకు నడిచాం. సుచిని ఆ వీథులెంత ఆకర్షించాయంటే, ఒక అంగడిముందు నిల్చుని ఆ అంగడియజమానిని ఇంటర్వ్యూ చేసేసింది. అక్కడున్న అంగళ్లన్నిటి లోనూ పెద్దదైన ఆ అంగడిలో ఏవి ఎక్కువగా అమ్ముడుపోతాయని అడిగితే దీపం ప్రమిదలని చెప్పాడా దుకాణందారు.

క్షేత్రపాలకుడు బయలు వీరభద్రస్వామిని దర్శించుకుని పక్కనే ఉన్న మేకలబండ చెంచుగూడేనికి వెళ్లాం. అక్కడ ప్రతి ఇల్లూ శివరాత్రిమందిరంలా ఉంది. ‘చెంచు సద్భక్తుల’ని కవి ఏడు శతాబ్దులకింద కీర్తించినట్టే ఉన్నారిప్పటికీ ఆ చెంచువారు.

అక్కడ గూడెం పెద్దమనిషి తోకలనాగన్నని కలిసాం. ఆయన పూర్వీకులు వేటగాళ్లు. ఇప్పుడాయన రైతుగా మారాడు. అయినా ఆ బాహువులింకా ధనుర్థారివే. మా ఎదట విల్లు ఎక్కుపెట్టి శరాన్ని సంధించి చూపించాడు. అక్కడ కొందరు యువకులు కాంస్యవిగ్రహాల తయారీలో శిక్షణపొందుతున్నారు. వారికి శిక్షణ ఇస్తున్న కళాకారుడు అదిలాబాద్‌కి చెందిన ప్రఖ్యాత కళాతపస్వి రవీంద్రకుమార శర్మ శిష్యుడని తెలిసినప్పుడు కళాబాంధవ్యానికి హద్దులు లేవనిపించింది

శ్రీశైలం వదిలిపెట్టి ముందుకు వెళ్లవలసిన సమయం వచ్చింది. ‘అకృతాత్ములకు శిలానికరముగానూ, సుకృతాత్ములకు లింగనికరంగానూ’ గోచరించే శ్రీశైలసన్నిధిలో మాటల కందని మహిమానుభూతి ఏదో నా బాలికకు అందినట్లే అనిపించింది. నిజానికి ఆమెకు పాతాళగంగ కూడా చూపవలసిఉండింది. ‘సాలోక్య, సామీప్య, సారూప్య ముక్తులోలినీజాలు మహోర్మిదోర్లతిక’ అయిన ఆ గంగలో స్నానం చేసి ఏనాటిదో రెడ్డిరాజులు కట్టించిన ఆ సోపానమార్గాన శివధ్యానరతగా దేవాలయ ప్రవేశం చేసిఉండవలసిందామె. కాని మొదటి పరిచయమిప్పుడింతే, ఈ క్షణాల తృప్తి తిరిగి తిరిగి జీవితకాలం పాటు తనవైపు లాక్కుంటూనే ఉంటుంది.

4

బయోడైవర్సిటి

తొమ్మిది పది గంటల వేళ చిగుర్లు మోసులెత్తుతున్న అడివిలోంచి నవజీవిత సౌరభాలు అల్లుకుంటున్నాయి. సాక్షిగణపతి గుడి దగ్గర ఆయన చిట్టాలో మా పేరు కూడా నమోదు చేయించుకుని హటకేశ్వరం, పాలధార-పంచధారల్ని చూసేం. హటకేశ్వరం అనాది తపోవనం. అక్కడ అడుగు పెట్టిన తరువాత చిత్తవృత్తిలో వైరాగ్యం క్షణకాలమైనా ఉదయించని మానవుడుండడు.

కంచి పరమాచార్య జీవితంలో జరిగిన సంఘటననొకదాన్ని సుచికి చెప్పాను. పరమాచార్య తన శ్రీశైలం పర్యటనలో హటకేశ్వరం చూడగానే ఆదిశంకరుల తపఃస్థలాన్ని గుర్తించి ఆ మర్నాడు తెల్లవారుజామున తన వసతిని, శిష్యుల్ని వదిలిపెట్టి అక్కడికి వెళ్లి పోయారుట. అక్కడే ఉండిపోవాలని పట్టుపట్టారట. హటకేశ్వరం నేలపైన మన అంతఃగ్రంథులేవో విడిపోయే అయస్కాంతశక్తి ఏదో ఉందనిపిస్తుంది.

తిరిగి సుండిపెంటకి. బ్రేక్‌ఫాస్ట్‌ అయిన తర్వాత రాజీవ్‌గాంధీ నాగార్జునసాగర్‌-శ్రీశైలం టైగర్‌రిజర్వ్‌ గురించి తెలుసుకోవడానికి టైగర్‌ ప్రాజెక్ట్‌ ఆఫీసుకి వెళ్లాం. అక్కడ ఎన్విరాన్‌మెంట్‌సెంటర్‌లో అందమైన ప్రకృతిదృశ్యాల ఫొటోల మధ్య మాకు తులసీరావుగారు పరిచయమయ్యారు. అక్కడ ఆ ప్రాజెక్టులో ఆయన బయోడైవర్సటీ ప్రాజెక్టుఆఫీసరుగా ఉన్నారు.

తన సర్వీసులో అధికభాగం జువలాజికల్‌ పార్కులలో, వైల్డ్‌ లైఫ్‌ మానేజిమెంటులో గడిపి మొత్తం ఆగ్నేయాషియా, ఆస్ట్రేలియా అడవులన్నిటినీ చుట్టి వచ్చినవాడాయన. మా కుతూహలాన్ని చూసి మాతో ఇష్టాగోష్ఠికి  కూచున్నారు. బయట లాన్‌లో, చెట్ల నీడల్లో మా గోష్ఠి  సాగింది. ఎదురుగా లేళ్లు, దుప్పులు పచ్చికమేస్తున్నాయి. రోడ్డు పక్క గ్రైరిసీడియా నిండుగా పూసి నేల అంతటా ఊదారంగు పూలరేకలు పరచుకున్నాయి.

తనకెంతో అత్మీయమైన విషయాన్నేదో ప్రస్తావిస్తున్నవాడిలా, తన చెంపలు ఎర్ర బారుతుండగా తులసీరావు చెప్పడం మొదలుపెట్టారు. ‘ఇది ఒట్టి టైగర్‌రిజర్వ్  కాదు. పెద్దపులి ఇక్కడి జీవజాలంలో అగ్రశ్రేణి ప్రాణి. అది బతకాలంటే దాని దిగువశ్రేణుల్లో మరెన్నో ప్రాణులు బతకాలి. చెదలు, వానపాములు, నత్తలు, పాములు, పక్షులు, దుప్పులు, గొర్రెలు, జింకలు, చిరుతలు మొదలైన చరజీవాలే కాక, గడ్డి, పొదలు, తీగలు, కలపజాతులు, కలపనివ్వని జాతులు వంటి వృక్షసముదాయమేకాక, అడివి పైన ప్రత్యక్షంగా, పరోక్షంగా ఆధారపడ్డ మనుష్య సమూహాల్లో సహా ఇదంతా జీవవైవిధ్య సముదాయం.’

‘ఇందులో అంతరిస్తున్న మందగిస్తున్న ప్రతి జీవజాతి పట్ల మాకు ఆతృత ఉంది. ఈ చరాచర జీవజాలమంతటి మధ్యా జీవికకోసం పరస్పర అవగాహన నిశ్శబ్దంగా కొనసాగుతూంటుంది. ఉసిరిచెట్ల చుట్టూ లేళ్ల మందలు చేరినప్పుడు వాటికోసం కొండముచ్చులు చెట్లకొమ్మలు ఊపి కాయలు రాలుస్తాయి. అందుకు ప్రతిఫలంగా చిరుతపులులు వాటిమీద దాడిచేయకుండా దుప్పులమందలు వాటిని కాపుకాస్తాయి.’

‘ఇందులో పచ్చికబయళ్ళు మొదలుకుని, పచ్చికలో రాలి తిరిగి మొలకెత్తవలసిన విత్తనాలు మొదలుకుని నిరంతర జీవక్రమపరంపర ప్రకృతికి అనుగుణంగా జరిపేటట్టు చూడవలసిన కర్తవ్యం మాది’ అన్నారాయన.

ఆ క్షణాన మాకు ‘అకృతాత్ములకు శిలానికరమై తోచు, సుకృతాత్ములకు లింగనికరమై తోచు’ అని శ్రీపర్వత సముదాయం గురించి కవి చెప్పిన మాట గుర్తొచ్చింది.

అక్కడ నుండి చెంచువారి అభివృద్ధి కోసం కృషి చేస్తున్న సమగ్ర గిరిజనాభివృద్ధి సంస్థ కార్యాలయానికి వెళ్లాం. ఆఫీసు మేనేజరు రోసిరెడ్డిగారు మమ్మల్ని ఆదరించి సంస్థ కార్యకలాపాల్ని వివరించారు. అక్కడ కమ్యూనిటీ డెవలప్‌ మెంట్‌ కో ఆర్డినేటర్‌ గా పనిచేస్తున్న మాధవీలతగారు చెంచువారి గురించి సుచి అడిగిన ప్రశ్నలకి ఓపిగ్గా జవాబిచ్చారు.

‘చెంచువారు ప్రాచీన ఆర్థికవ్యవస్థకి చెందిన ఆదిమ గిరిజన జాతి. వ్యవసాయ పూర్వ జీవనవిధానానికి చెందిన ఈ ఆహార సేకరణసమూహాల్ని వ్యవసాయంలో స్థిరపరచడానికి సంస్థ గత పదేళ్లుగా ఎన్నో కార్యక్రమాలు చేపడుతోంది. ముఖ్యంగా వారి సామాజిక సంస్థల్ని బలోపేతం చెయ్యడానికీ, విద్య, ఆరోగ్యం వంటి రంగాల్లో చెంచుస్త్రీలను చైతన్యపరచడం ద్వారా వారికి అందే సేవల్ని  మెరుగుపర్చడానికీ  ఎన్నో ప్రయత్నాలు, ప్రయోగాలూ చేస్తూవుంది’ అన్నారామె.

మేం అక్కణ్ణుంచి హైడల్‌ ప్రాజెక్టుకి వెళ్లబోయేముందు పూర్ణానందస్వామి ఆశ్రమం చూసాం. 1939 లో మదురైలో జన్మించిన పూర్ణానందస్వామి తన ముఫ్ఫైఏళ్ల వయసులో హటకేశ్వరంలో తపసుచేసుకుంటూ శ్రీశైలవాసులకు పరిచయమయ్యారు. పశ్చిమకనుమల్లో ప్రారంభించిన ఆయన అన్వేషణ షిర్డీ మీదుగా శ్రీశైలంలో పరిపూర్తి చెందింది.

ఇప్పుడు సుండిపెంటలో నాలుగెకరాల స్థలంలో ఆయన శిష్యులు స్వామివారి గురుపాదుకలకు ఆశ్రమాన్ని ఏర్పరిచారు. ప్రశాంతధ్యానమందిరం, అందమైన పూలతోట, గోశాల, నిత్యాన్నదానం, ప్రాతఃకాల, సంధ్యావేళల్లో యాగం, చండీ సప్తశతి పారాయణం అక్కడ విశేషాలు. ఆశ్రమవాసులందరికీ “పెదనాన్న ‘ గా వ్యవహరిస్తున్న బి.ఆర్‌.కె ఆ ఆశ్రమాన్ని ఎవరినుండీ చందాలు వసూలు చేయకుండా నడుస్తున్న ఆశ్రమంగా పేర్కొన్నారు.

ఆ మధ్యాహ్నం ఆశ్రమంలోనే మాకు ఆతిథ్యం. ‘స్వామి వారి జీవితచరిత్రగాని, పుస్తకాలుగాని ఉన్నాయా” అని అడిగింది సుచి.

బి.ఆర్‌.కె అందుకు ప్రతిస్పందనగా నిండుగా నవ్వారు. ‘ఇప్పటికి రాసిఉన్న పుస్తకాలే ఎవరూ చదవట్లేదు. ఇంకా కొత్త పుస్తకాలెందుకంటారు స్వామి. నిజంగా చదవాలన్న ఆసక్తే ఉంటే లైబ్రరీలో రమణమహర్షి, రామకృష్ణ పరమహంసల బోధలున్నాయి. అవి చదివితే చాలంటారాయన’ అన్నారు.

---

The Bliss of Shiva’s Presence

3

Alamkara Darshanam

The next morning brought another early morning harati. We set out for the temple at dawn to witness the Alankara Darshanam—the formal adornment of the deity. I wondered if Suchi would be able to wake up so early, but half an hour before the ritual, she was already ready—having taken a head-bath and dressed in a white handloom saree embroidered with delicate blue blossoms. She was no longer the American girl who had appeared yesterday in a maroon jerkin and blue jeans. She looked like a Shaiva yogini in the lineage of Akka Mahadevi and Hemareddy Mallamma, wandering in search of her Shiva. Suffering endures only until one discovers who they truly are; once that is crossed, what remains is pure serenity.

Suchi is truly a noble soul. She is as pure and unpretentious as a tummi (white leucas) flower placed at Shiva’s feet after an abhishekam and vibhuti adornment in the holy month of Kartika. That morning, she performed the abhishekam to the deity with deep devotion. Rosewater, the crystal-clear waters of the Krishna river, milk, flowers, Vedic hymns, and the five-syllable chant (Panchakshari)—chanted by pilgrims rushing forward crying “Water, water, sacred water!” and “Flowers, flowers, sacred flowers!”—filled the air. As we bathed the Shiva Lingam amidst the chanting of the Namakam praising “Namah Shivaya cha, Shivataraya cha”, a soothing, cool tranquility—the peace of Shiva—spread throughout the inner sky of the heart.

Next, we had the Alankara Darshanam in the shrine of the Mother Goddess. Amidst the adornment with fresh blossoms, the true ornamentation was the morning sunlight worshiping the Mother from head to toe like a garland of light. Beginning with “the topaz glow of the rising sun,” that embellishment culminated perfectly as a radiant red hibiscus tucked into the Goddess’s coiffure.

The temple garden, the ancient trees, and the sculpted stone art that had seemed hazy in the previous night’s moonlight were now vividly visible. Along with the shrines of Veerabhadraswamy, Ardhanareeswaraswamy, Uma Maheshwaraswamy, and Rajarajeswara, we sought the blessings of Vriddha Mallikarjuna. I told Suchi that this “Deaf Mallayya”—the earliest self-manifested (swayambhu) Lingam in Srisailam—is the guardian deity of the Chenchu tribals. Beside it, I also showed her the sacred Audumbara (cluster fig) tree planted by Sri Narasimha Saraswati Swamy.

An eager urge to see everything that remained pulled us forward like a whirlwind. We began with the Shivaji Spoorthi Kendram. Since early times, the Nallamala forests have offered sanctuary to countless exiled heroes.

Chhatrapati Shivaji also arrived in these Nallamala forests and visited this temple in 1677. Inspired by the tradition that the Mother Goddess bestowed a divine sword upon him in response to his intense penance, a study center is being constructed here. Designed by the renowned Ganapati Sthapati of Mahabalipuram, this project is estimated to cost around 1.5 crore rupees.

In the central Darbar Hall, an enthroned statue of Shivaji presented by the Government of Maharashtra radiates noble valor. We also visited a vocational training school established for Chenchu drop-out children. It brought immense joy to hear the young Chenchu boys—drawn from hamlets (gudems) across Kurnool district like Bairluti, Nagaluti, Indireshwaram, and Kottalacheruvu—reciting Sanskrit verses: “Akhanda mandalakaram, vyaptam yena characharam…”

Right next to it, we visited the Sridevi Veda Vidyalayam. It is run by Sri Prasada Rao, who took voluntary retirement as a senior executive in a public sector enterprise. There, fifteen students were studying the Taittiriya Samhita. Seeing those young students from Guntur and Krishna districts tending the sacred sacrificial fire (Agnikaryam) daily and immersed in Vedic studies filled our hearts with wonder.

Yet Prasada Rao’s dreams do not end here. He nurtures an ardent wish to introduce computer education from the primary level in tribal residential schools  and to cultivate medicinal plants in the Chenchu settlement of Tummalabayalu.

We then walked through the streets of Srisailam once again. As the ancient poet praised—“However long the unending queues of arriving devotees, so wide and accommodating stretches this sacred town”—we moved forward, taking in the shops along the streets where generations of Shiva devotees had trodden. The bustling streets captivated Suchi so much that she stopped before a shop and began interviewing the shopkeeper. When she asked the owner of the largest shop in the bazaar what item sold the most, he replied simply: clay oil lamps (pramidalu).

After visiting the shrine of the guardian deity, Bayalu Veerabhadraswamy, we went to the nearby Chenchu hamlet of Mekalabanda. Every single home there looked like a temple prepared for Shivaratri. Even today, the Chenchus remain just as the poet praised them seven centuries ago as “the noble and true devotees of Shiva.”

There we met the hamlet elder, Tokala Naganna. His ancestors were hunters; today, he has become a farmer. Yet his arms still carry the strength of a bowman. Stepping forward, he drew his bow and fitted an arrow to show us. Nearby, several young boys were receiving training in making bronze idols. Learning that the artisan training them was a disciple of the renowned master artist Ravindra Kumar Sharma from Adilabad, I felt that the bond of artistic kinship knows no boundaries.

The time had come to leave Srisailam and journey onward. In the presence of Srisailam—which appears “To the unawakened, a mere mound of rocks; to the blessed, an expanse of living Lingams“—it felt as though my young niece had touched a wondrous, ineffable grace beyond words. Ideally, I should have shown her Pathalaganga as well. She ought to have bathed in those waters—whose surging waves unfurl like creeping vines, carrying the promise of dwelling with the Lord, drawing near Him, and reflecting His divine form—and entered the sanctum steeped in contemplation of Shiva along the ancient stone steps built by the Reddy kings. But for a first encounter, this was enough; the quiet fulfillment of these brief moments will draw her back here throughout her lifetime.

4

Bio-Diversity

Between nine and ten in the morning, the fragrance of new life drifted through the sprouting forest. Having registered our names in the ledger of Sakshi Ganapati, we visited Hatakeshwaram and the fresh streams of Paladhara and Panchadhara. Hatakeshwaram is a primordial retreat of penance. Once you step onto this ground, there is hardly a soul in whom a sense of quiet detachment does not stir, if only for a fleeting moment.

I shared an episode from the life of the Paramacharya of Kanchi with Suchi. During his visit to Srisailam, the moment the Paramacharya saw Hatakeshwaram, he recognized it as the sacred spot where Adi Shankara had performed penance. Early the next morning, leaving his lodgings and his disciples behind, he walked away to this spot and insisted on remaining there. The earth at Hatakeshwaram seems to hold a magnetic pull that dissolves the inner knots of the self.

We returned to Sundipenta. After breakfast, we headed to the Project Tiger office to learn about the Rajiv Gandhi Nagarjunasagar–Srisailam Tiger Reserve. There, in the Environment Centre amidst beautiful photographs of the landscape, we met Sri Thulasee Rao, the Project Officer for Biodiversity.

Having spent a major part of his career in zoological parks and wildlife management, he had travelled through forests across Southeast Asia and Australia. Welcoming our curiosity, he sat down for an informal conversation with us. Our discussion unfolded outside on the lawn, under the shade of trees. In front of us, deer and antelopes grazed peacefully on the grass. Along the roadside, the Gliricidia was in full bloom, carpeting the ground with pale purple petals.

Speaking like someone sharing a subject close to his heart, Thulasee Rao began, his cheeks flushing with enthusiasm: “This is not merely a tiger reserve. The royal Bengal tiger is at the apex of this living web. For it to survive, countless species beneath it must thrive. It is a vast web of biodiversity—encompassing not just moving creatures like termites, earthworms, snails, snakes, birds, deer, wild sheep, antelopes, and leopards, but also plant communities of grasses, shrubs, vines, timber and non-timber species, and the human communities that depend directly and indirectly upon this forest.”

“We care deeply about every species that is declining or facing extinction,” he continued. “Among all these animate and inanimate beings, a silent, mutual understanding persists for survival. When herds of deer gather under amla trees, langurs shake the branches to drop fruit for them. In return, the watchful deer alert and shield them from ambushing leopards.”

“Our responsibility is to ensure that this continuous cycle of life—from the open grasslands to the seeds that must fall and sprout again—unfolds in harmony with nature,” he added.

At that moment, the poet’s words about Sriparvata came to our minds: “To the unawakened, a mere mound of rocks; to the blessed, an expanse of living Lingams.”

From there, we went to the office of the Integrated Tribal Development Agency (ITDA), which works for the welfare of the Chenchus. The office manager, Sri Rosi Reddy, welcomed us warmly and explained the agency’s initiatives. Smt. Madhavilatha, working there as the Community Development Coordinator, patiently answered Suchi’s questions about the Chenchu tribe.

“The Chenchus are an ancient, indigenous tribe belonging to a primitive economic stage,” she said. “For the past decade, the agency has implemented various programs to help settle these pre-agricultural, food-gathering communities into farming. Above all, we are making continuous efforts to strengthen their social institutions and improve the delivery of services by empowering Chenchu women in areas like education and healthcare.”

Before heading to the hydro-electric project, we visited the ashram of Swami Poornananda. Born in Madurai in 1939, Swami Poornananda became known to the residents of Srisailam in his thirtieth year while performing penance at Hatakeshwaram. His spiritual quest, which began in the Western Ghats, found its culmination in Srisailam via Shirdi.

Today, in a four-acre setting at Sundipenta, his disciples have established an ashram dedicated to the sacred sandals (Guru Padukas) of the master. A tranquil meditation hall, a beautiful flower garden, a goshala (cow shelter), daily food offering (Nityannadanam), morning and evening fire rituals (yagas), and the chanting of the Chandi Saptashati are the hallmarks of this sanctuary. Sri B.R.K., affectionately addressed as “Peddananna” by the residents, noted that the ashram is run entirely without collecting public donations.

We were treated to hospitality at the ashram that afternoon. “Are there any biographies or books written about the Swami?” Suchi asked.

B.R.K. smiled warmly in reply. “Hardly anyone reads the books that have already been written. Why would we need new ones, Swamiji used to say. If one truly has the longing to learn, the library holds the teachings of Ramana Maharshi and Ramakrishna Paramahamsa. Reading those is more than enough.”

27-8-2026