ప్రియమైన శాఫో-24

ప్రియమైన శాఫో

నీకు రాస్తున్న ఈ చివరి ఉత్తరాన్ని నేను Fragment136 V తో మొదలుపెడుతున్నాను. నీ కవిత్వంలోనే కాదు, ప్రపంచ కవిత్వంలోనే అత్యంత సుమధుర పంక్తుల్లో దీన్ని కూడా ఒకటిగా లెక్కేసుకుంటాను:

వసంతఋతు దూత, కాంక్షాతప్తగాయిక కోకిల

ఎవరో పండితుడు సోఫోక్లీసు నాటకాల గురించి రాస్తూ, నీ ఈ వాక్యాన్ని తలుచుకున్నాడు. అలా అతడి ద్వారా ఈ  కోకిల, ఎప్పుడో ఇరవై ఆరు శతాబ్దాల కింద, నీ హృదయాన్ని తీపివగరు వేదనతో రగిలించిన కోకిల ఇప్పుడు మళ్ళా నా హృదయద్వారాన్ని తడుతున్నది. మా ఆదికవి వాల్మీకి కోకిలని హృదయగ్రాహి అని అభివర్ణించడం గుర్తొస్తున్నది. హృదయగ్రాహి అంటే రెండు అర్థాలు, ఒకటి హృదయం తెలుసుకున్నది అనీ, రెండోది హృదయాన్ని పట్టుకున్నదీ అనీ. ఏమో, ఈ రెండర్థాలూ ఒకటే కావొచ్చు, ఎందుకంటే, మన హృదయం తెలుసుకున్నవారే కదా మన హృదయాన్ని చేజిక్కించుకోగలుగుతారు.

కోకిలను నువ్వు imerophonos   అని అన్నావు. రెండు పదాల కలయిక, imeros అంటే కాంక్ష, phone అంటే స్వరం, అంటే ఆమె స్వరం కోరికను తట్టిలేపుతుంది అని. ఎంత ప్రయత్నించినా నీ పదప్రయోగంలోని ధ్వనిని నేను తెలుగులోకి తేలేకపోతున్నాను. అంటే ఏమి చేసినా వాచ్యార్థాన్నే తేగలను తప్ప, అది మనసులో కలిగించే మధుర-తిక్త వేదనని మాటల్లో పెట్టలేకపోతున్నాను. కాని జపనీయ హైకూ కవీంద్రుడు బషో రాసుకున్న ఈ హైకూ, నేను నా గుండెమీద అచ్చొత్తించిపెట్టుకున్న ఈ హైకూనే, నీ పదప్రయోగానికి నిజమైన తాత్పర్యం అనిపిస్తుంది. బషో అంటాడు కదా!

క్యోటోలో కూడా
కోకిలకూత వినగానే
క్యోటో గుర్తొస్తుంది

బషో కాలంలో క్యోటో జపాన్ రాజధాని. కళలకీ, కవిత్వానికీ, రసజ్ఞతకీ తరగని గని. బషో ఏమంటున్నాడంటే తాను చిన్నప్పుడు క్యోటోలో కోకిలని విన్నాడు. ఆ తర్వాత అతడు కాలినడకన దాదాపుగా మొత్తం జపాన్ పర్యటించాడు. తిరిగి క్యోటో వచ్చాక, కోకిల పాట వింటే, క్యోటోనే గుర్తొస్తోంది. అంటే, ఆ క్యోటో, తన బాల్యయవ్వన కాలాలనాటి క్యోటో గుర్తొస్తోంది. కాలం మారింది. పట్టణం కూడా మారిఉంటుంది నిస్సందేహంగా, తను కూడా మారాడు. కాని కోకిలపాట మారలేదు, ఆ కోకిల పాట గుర్తుచేసే ఆ గడచిన కాలపు తీపితలపులు కలిగించే తిక్తవేదన మారలేదు.

నిజానికి నేను యీ నీ కవితావాక్యంతోటే నా ఉత్తరం మొదలుపెట్టవలసింది. కానీ, ఈ వాక్యాన్ని ఈ  చివరి ఉత్తరానికి అట్టేపెట్టుకున్నాను. ఈ వసంత ఋతువంతా నీ కవిత్వం చదవడంలో, నీకు ఉత్తరాలు రాయడంలో గడిచిపోయింది. ఈ మండుటెండల కాలమంతటా ఆకాశంలో కోకిలా, నా హృదయంలో నువ్వూ- మీరిద్దరే నాకు స్నేహితులూ, నా హృదయాన్ని పట్టుకున్నవాళ్ళూనూ. ప్రపంచం యుద్ధంలో కూరుకుపోయి ఉంది. యుద్ధమేఘం కాదు, అగ్నివర్షమే. దాన్నెట్లా ఆపాలో నాకు తెలియదు. ఈ ప్రపంచంలో మనిషి ఒకచోట దుఃఖతప్తుడై  ఉండగా మరొకచోట ఎలా సంతోషాన్ని స్వాగతించగలడో నాకు అర్థం కాకుండా ఉంది. ఈ చుట్టూ పోటెత్తుతున్న విద్వేషం, వైరం, హింస నా మానసిక ప్రపంచాన్ని తీవ్రంగా అతలాకుతలం చేస్తూ ఉన్నాయి. భగవంతుడి పట్ల నా విశ్వాసం మాత్రమే నన్ను బతికిస్తూ ఉంది. ఆ విశ్వాసం కూడా భగవంతుడేనని నమ్ముతున్నాను. ఆయన నాకు సాంత్వన కలిగించడానికీ , ఈ ప్రపంచంలో నాకు నమ్మకం పోకుండా ఉండటానికీ,  నేనీ ప్రపంచాన్ని ద్వేషరహితం చెయ్యలేకపోతున్నానన్న అపరాధ భావంతో నాకు నేను బరువుగా మారకుండా ఉండటానికీ ఎప్పటికప్పుడు ఏదో ఒక రూపంలో నన్ను నిలబెడుతూనే ఉన్నాడు. ఆ విధంగా నా ప్రాణం నిలబెడుతున్న భగవత్కృపను నేను గుర్తుపట్టుకోగలగడం కూడా భగవత్కృపనే.

చివరికి నాకు నేను చెప్పుకున్న సమాధానమేమిటంటే, ఈ ప్రపంచంలో విద్వేషాగ్నిని నేను చల్లార్చలేకపోవచ్చు, అకారణ శత్రుత్వాల్ని ఆపలేకపోవచ్చు. కానీ, నా మనసుని ద్వేషరహితం చేసుకోగలిగితే, కనీసం, ఆ మేరకన్నా ప్రపంచం కుదుటపడ్డట్టే కదా. కోకిలని వింటుంటాను, నా ఇంటిముంగిటా, వీథిలోనూ , నేను నడుస్తున్న దారుల్లోనూ ఎప్పటికప్పుడు కొత్తగా పూస్తున్న పూలు చూస్తుంటాను. తెల్లవారి లేవగానే చెట్లకొమ్మల్లో కదలాడే  ప్రత్యూషపవనాల్ని చూస్తుంటాను. నా ఉనికిని కూడా వాటిలాగా నవనవోన్మేషంగా, పరిమళభరితంగా  చేసుకోవడమెట్లా అని సాధనచేస్తుంటాను. నా అంతరంగం పొగలు చిమ్మకుండా, ఒక శిరీష కుసుమంలాగా, మండుటెండల్లో కూడా మధురసుగంధం విరజిమ్మాలని కోరుకుంటాను. ఇటువంటి నా సాధనలో ఈ వేసవి అంతా నీ కవిత్వం నాకు తోడుగా నిలబడ్డది. శకలాలే కావొచ్చుగాక, అయితేనేం, వాటి చుట్టూ, యుగాలుగా రసజ్ఞులు సాగిస్తూ వచ్చిన చర్చలో, ఆ నిరంతర సంభాషణలో, ఆ గోష్ఠిలో నేను కూడా పాలుపంచుకున్నాను. నీ కవిత్వాన్ని అర్థం చేసుకునే క్రమంలో, ఆ అనుభూతిని గుర్తుపట్టే క్రమంలో, ఎక్కడెక్కడి కవుల్నీ, కవయిత్రుల్నీ తలుచుకున్నాను. కొందరి కవిత్వాలు మొదటిసారి చదివాను, కొందర్ని మరోసారి తలుచుకున్నాను. ఆ కవిత్వాల వెలుగులో నీ కవిత్వాన్నీ, ఆరని దీపంలాంటి నీ కవిత్వపు వెలుగులో వారి కవిత్వాన్నీ చదువుకున్నాను. చదువుకుంటూ ఉండగా నా మదిలో కదలాడిన తలపులు ఎప్పటికప్పుడు నీతో పంచుకుంటూ వచ్చాను.

నీకు ఉత్తరాలు రాయడం మొదలుపెట్టినప్పుడు నీ గురించి నాకు తెలిసింది చాలా స్వల్పం, పాక్షికం అని ఇప్పుడు గ్రహించాను. ఉదాహరణకి, తక్కిన కవులు, ముఖ్యంగా హోమర్ లాంటి ఇతిహాస కవులు, సమాజం, రాజ్యం, యుద్ధం లాంటి ఐతిహాసిక ఇతివృత్తాల్ని గానం చేస్తే, నువ్వు ప్రేమ, వివాహం, కలయిక, విడిపోవడం లాంటి వ్యక్తిగత సుఖదుఃఖాల్ని మాత్రమే గానం చేసావనే నేనిన్నాళ్ళూ అనుకున్నాను. చారిత్రికంగా ఆరవశతాబ్దపు గ్రీసులో మీ వంటి కవులు epic స్థానంలో ఒక personal lyric ని తీసుకొచ్చినట్టు చరిత్రకారులు చెప్పేది చాలా స్థూలమైన అవగాహన అని ఇప్పుడు అర్థమవుతోంది. నిజానికి, మహాకవుల్ని ఇలా సామాజిక జీవిత కవులూ, వ్యక్తిగత జీవిత కవులూ అని విడదీసి చూపలేం. ఇలియడులో దేవలోకపు కమ్మరి అకిలిస్ కవచం పైన చిత్రించినట్టుగానే, ఈ ప్రపంచంలో ఎప్పుడూ రెండునగరాలు పక్కపక్కనే ఉంటున్నాయి. ఒకటి యుద్ధదగ్ధ నగరం, రెండోది శాంతిమయనగరం. హోమర్ యుద్ధాన్నే చూపించాడు అని అనడం గానీ, నువ్వెంత సేపూ సుఖసంతోషాల్నే గానం చేసావని గాని అనడం మీ రెండు కవిత్వాల్నీ సరిగ్గా అర్థం చేసుకోనట్టే. యుద్ధక్షేత్రంలో ఉన్న హెక్టర్ ని చిత్రిస్తున్నప్పుడు హోమర్ అతడి గృహజీవితాన్ని కూడా మనసులో పెట్టుకున్నట్టే, హెక్టర్ పెళ్ళివేడుకని చిత్రిస్తున్నప్పుడు, నువ్వు అతడు అడుగుపెట్టిన యుద్ధక్షేత్రాన్ని కూడా మనసులో పెట్టుకున్నావు. మనుషులు సుఖంగా, సంతోషంగా గడుపుతున్నప్పుడు, యుద్ధం చాపకింద నిప్పులాగా రాజుకుంటూ ఉంటుందనీ, మనుషులు యుద్ధాలు చేస్తున్నప్పుడు కూడా, ఈ ప్రపంచం శాంతిమయం కావాలనే ఒక తీవ్ర పరితాపం వారిమనసుల్లో ఇంకిపోని సుధలాగా స్రవిస్తూనే ఉంటుందనీ హోమర్ కి తెలుసు, నీకు తెలుసు. వ్యాసుడికి తెలుసు, వాల్మీకికి  తెలుసు. అసలు ఈ ప్రపచంలో కవిత్వం పుట్టిందే ఈ సత్యం గుర్తుచేస్తూ కాబట్టి నువ్వు ఎంత శాంతిసమయకవివో, అంత యుద్ధకాల కవివి కూడా.

ఈ మూడు నాలుగురోజులుగా ఫద్వా తుకాన్ ని చదువుతూ ఉన్నాను. సుప్రసిద్ధ పాలస్తీనా కవయిత్రి. ఆమెని మహ్మద్ దర్వేష్ లాంటి మరో పాలస్తీనా కవి the Mother of Palestinian Poetry అని అన్నాడట. పాలస్తీనా ప్రజలు ఎవరినేనా The Poetess of Palestine అని అన్నారంటే, అది ఫద్వా తుకాన్ నే అని విన్నాను. ఆమెకీ నీకూ చాలా పోలికలు ఉన్నాయి. నీకులానే ఆమె కూడా సంపన్న కులీన కుటుంబంలో పుట్టింది. ఆరబిక్ కవిత్వంలో స్వానుభవం మీంచి ప్రేమపారవశ్యం గురించి కవిత్వం రాసిన మొదటి కవయిత్రి కూడా ఆమెనే. స్త్రీల మీద పురుషప్రపంచం విధిస్తున్న నిర్బంధాల్ని కూడా ఎదుర్కొంది, దాటింది. అయితే, 1948 లో, తిరిగి మళ్ళా 1967 లో ఆమె దేశానికీ, ఆమె జాతికీ సంభవించిన అనుభవాలు ఆమెని ఒక్కసారిగా తన వ్యక్తిగత ప్రపంచంలోంచి రాజకీయ రణరంగం మధ్యకు తీసుకొచ్చేసాయి. అవే అనుభవాలు నీ జీవితంలో సంభవించినప్పుడు నువ్వు మరో దేశానికి ప్రవాసిగా పోవలసి వచ్చింది. కాని ఆమె తన స్వంతదేశంలో, తన స్వజనం మధ్య, తన నగరంలోనే తాను ప్రవాసిగా జీవించవలసి వచ్చింది.

1948 లో పాలస్తీనా నుంచి బ్రిటిష్ వలసవాద శక్తులు నిష్క్రమించినవెంటనే, అరబ్బులకీ-ఇస్రాయేలీలకీ మధ్య మొదటి యుద్ధం (the Nakba, Catastrophe) సంభవించింది. రెండు జాతుల మధ్యా 1949 లో యుద్ధవిరమణ ఒప్పందం కుదిరేటప్పటికి, 77 శాతం పాలస్తీనాని ఇజ్రాయిల్ కబళించేసింది. ఏడు లక్షలమంది పాలస్తీనియన్లు నిర్వాసితులైపోయారు. మిగిలిన కొద్దిపాటి భూభాగాన్నీ ఒకవైపు జోర్డానూ, మరొక వైపు ఈజిప్టూ ఆక్రమించేసాయి. ఆ సంఘటనల్ని  కళ్ళారా చూసినప్పుడు తుకాన్ చలించిపోయింది. అంతదాకా శృంగారాన్ని పలికిన ఆమె గళం అంగారం కక్కడం మొదలుపెట్టింది. తమ దేశానికీ, తమ కుటుంబాలకూ సంభవించిందేమిటో అర్థం చేసుకునేలోపలే, మళ్ళా 1967 లో ఇజ్రాయిల్ ఈజిప్టు, సిరియా, జోర్డాన్ ల మీద మెరుపుదాడి చేసింది. ఆ యుద్ధంలో సహజంగానే ఇజ్రాయిల్ ది పైచేయి అయ్యింది. ఇంతకుముందు తాను వదిలిపెట్టగా మిగిలిన పాలస్తీనా భూభాగాలు జోర్డాన్, ఈజిప్టుల ఆధిపత్యంలో ఉన్నవాటిని, ఇప్పుడు ఇజ్రాయెల్ పూర్తిగా కైవసం చేసుకుంది. వాటితో పాటు సిరియానుండి కూడా కొంత భూభాగం లాక్కుంది. గాజా, వెస్ట్ బాంక్, తూర్పు జెరుసలేం, సినాయి ద్వీపకల్పం, గోలన్ హైట్స్- మొత్తం పాలస్తీనా భూభాగాన్ని ఇజ్రాయేలు ఆక్రమించింది. ఇది పాలస్తీనయన్ల చరిత్రలో కోలుకోలేని ఎదురుదెబ్బ (the Naksa, setback). ఈసారి యుద్ధంలో మరొక మూడులక్షలమంది పాలస్తీనియన్లు నిర్వాసితులయ్యారు. దాదాపు పదిలక్షలమంది ప్రజలు ఇజ్రాయేలు సైనిక పాలనకు లోబడ్డారు. ఈ యుద్ధంలో తుకాన్ జీవిస్తున్న పట్టణం నాబ్లస్ ని కూడా, ఇజ్రాయేల్ ఆక్రమించింది. అంటే, తుకాన్ లాంటి కవి జీవితం కూడా విదేశీ ఆక్రమణకిందకి వచ్చినట్టే కదా. అప్పణ్ణుంచి 2003 లో ఆమె మరణించేదాకా, అంటే, ముప్ఫై ఆరేళ్ళ పాటు ఆమె ఆ ఆక్రమణని ప్రతిఘటిస్తూనే ఉంది. తన యావచ్ఛక్తితోటీ poetry of resistance పలుకుతూనే ఉంది.  ఆమె స్వాతంత్య్ర గానం ఎంత శక్తిమంతంగా ఉండిందంటే, స్వయంగా ఇజ్రాయేలు సైన్యం జనరల్ కమాండరే, ఆమె ఒక్కో కవితా పదిమంది పాలస్తీనా స్వాతంత్ర్యవీరుల్ని తయారుచేస్తుందన్నాడు.

ఈ విషాదం అక్కడితో ఆగిపోలేదు. ఈ రెండుమూడేళ్ళ కాలంలోనే గాజాలో దాదాపు ఎనభై వేలమంది మరణించారు. ఎనభై శాతం ఇళ్ళు ధ్వంసమైపోయాయి. ఇరవైలక్షల మంది ప్రజలు గుడారాల్లో తలదాచుకోవలసి వచ్చింది. వాళ్ళల్లో కూడా ప్రతి అయిదు కుటుంబాల్లో  ఒక్క కుటుంబం మాత్రమే,  అది కూడా రోజుకి ఒక్క పూట మాత్రమే భోజనానికి నోచుకుంటున్నది. తక్కిన ఎనభై శాతం కుటుంబాలూ అయితే పస్తులుంటున్నారు లేదా చాలీచాలని రేషన్లతో బతుకు నెట్టుకొస్తున్నారు. తుకాన్ సొంత ప్రాంతమైన వెస్ట్ బాంకులో పాలస్తీనియన్లు పూర్తిగా సైన్యం ఆధీనంలోనే జీవితం వెళ్ళబుచ్చుతున్నారు. పాలస్తీనియన్ల ఈ దుర్భర జీవితం పైన అంతర్జాతీయ సమాజం మౌనం వహిస్తూ ఉండటం చూసి తట్టుకోలేక  తెలిసి గ్రేటా థున్ బర్గూ,  మరికొందరు మానవతావాదులూ కొంత ఆహారం తీసుకుని గాజా చేరాలని ప్రయత్నిస్తే వారిని ఇజ్రాయేలు అడ్డగించి, నిర్బంధించింది.

ఇటువంటి పరిస్థిల్లో తుకాన్ జీవించి ఉంటే ఏమి రాసి ఉండేది? కవిత్వాన్ని పక్కనపెట్టి పూర్తి క్రియాశీల రాజకీయయోధురాలిగా మారి ఉండేదా?

ఈ రోజు నా సమస్య కూడా అదే. ఈ విద్వేషాగ్నితో రగులుతున్న ఈ ప్రపంచంలో నా కర్తవ్యం ఏమిటి? కవిత్వం రాసుకుంటూ ఉండటమా లేక నా యావచ్ఛక్తితోనూ వ్యవస్థతో తలపడటమా?  1966-67 మధ్యకాలంలో తుకాన్ ఒక డైరీ రాసుకుంది. అందులో ఆమె ఇలా అంటున్నది:

25

ఇజ్రాయేలు మా పట్టణాన్ని ఆక్రమించి అప్పుడే నెలరోజులు గడిచిపోయాయి. నేను ఒక్క లైను కూడా కవిత్వం రాయలేకపోయాను.

26

మరొక నెల గడిచింది, నేనేమీ రాయలేదు. ..మౌనం . .. ఎడతెగని మౌనం… కానీ ఇది పూర్తిగా తెలివిడితో, పూర్తి ఎరుకతో, పూర్తి అప్రమత్తతతో కూడుకున్న మౌనం తప్ప, ఏదో ఒకటి పలకలేకా, లేదా శూన్యం ఆవహించీ మౌనంగా ఉండటం కాదు.

27

మౌనశృంఖలాలు తెగిపడ్డాయి. అయిదు కవితలు రాసాను. నా మనసు చాలా తేలికపడింది. నేను రాస్తాను. రాసి తీరతాను. విస్తారంగా రాస్తాను. నాకు కొంతకాలంగా ఏదో ఒక  నాటకంలో క్షణక్షణ ఉత్కంఠతో జీవిస్తూ ఉన్నట్టుగా ఉంది. ఆ నాటకంలో ప్రతి ఒక్క  అంకం నన్ను చలింపచేస్తూ ఉంది. ఉన్నట్టుండి ఒక్కసారిగా నేనే ఒక పద్యంగా మారిపోయేను. ఆందోళనతో, నిస్పృహతో, కానీ ఉప్పొంగే ఆశతో రగిలిపోతున్నాను, దిగంతాన్ని దాటి చూపు సారిస్తున్నాను!

ఇదే నేను నేర్చుకోవలసింది శాఫో! నీ నుంచైనా,  తుకాన్ నుంచైనా, ఎందుకంటే మీరూ, మీలాంటి కవులూ వసంతఋతుదూతలు, కాంక్షాతప్తగాయికలు, కోకిలలు.

ఉంటాను
ఇరవై ఆరు శతాబ్దాల తర్వాతి
నీ అభిమాని